19 sty Halo, policja? Proszę przyjechać na Facebooka.

Na szczęście policja nie przyjedzie, a treściami niezgodnymi z jego regulaminem zajmują się algorytmy oraz moderatorzy. Jednak czy od decyzji Facebooka można się odwołać?

Tak retorycznie postawionym pytaniem chciałbym wprowadzić Państwa w szczegóły niegdyś bardzo medialnego tematu, „Polska jako pierwsza ma taką umowę! Facebook poszedł na ustępstwa, dość bezkarnego blokowania„, o co właściwie chodzi? Gdy pisałem ten artykuł po raz pierwszy w 2020 roku, Punkt Kontaktowy NASK był jedynym narzędziem, jakie mieliśmy w ręku. Dziś, w 2026 roku, krajobraz prawny zmienił się diametralnie, a użytkownik ma do dyspozycji znacznie więcej ścieżek obrony swoich praw.

Po przebiciu się przez szum medialny docieramy do treści porozumienia zawartego przez Ministerstwo Cyfryzacji, Naukową i Akademicką Sieć Komputerową oraz Facebooka. Po tak szumnych zapowiedziach medialnych można było się spodziewać nieco więcej niż półtorastronicowego dokumentu w formacie .doc, który jest niczym więcej jak litanią obietnic oraz nieostrych sformułowań.

Z treści porozumienia wynika, że jego sygnatariusze podejmą działania do stworzenia „Punktu kontaktowego” służącego do składania wniosków przez użytkowników Facebooka, których treści, konta lub profile zostały usunięte, dzięki czemu Facebook będzie mógł przeprowadzić dodatkową kontrolę takich treści w oparciu o Standardy społeczności.

Tak, nasze odwołanie nie będzie rozpatrywane przez niezawisłą komisję przy Ministerstwie Sprawiedliwości, a zostanie jedynie ponownie zweryfikowane przez portal Facebook na podstawie tych samych Standardów społeczności. Ministerstwo zobowiązało się jedynie do promocji punktu kontaktowego, natomiast NASK zajmuje się jego stroną techniczną.

Skargę składamy przez profil zaufany, a sama procedura zgłoszenia odwołania ma wyjątkowo liberalny i intuicyjny charakter: wystarczy przekonanie, iż nasza działalność była zgodna ze Standardami Facebooka oraz wcześniejsza decyzja o odrzuceniu naszej pierwszej skargi przez Facebooka lub brak odpowiedzi na naszą skargę w ciągu 72 godzin od jej zgłoszenia. Do tego nasze odwołanie należy odpowiednio uzasadnić, opatrzyć stosownymi zrzutami ekranu oraz odnośnikami. Nic trudnego i specjalnie sformalizowanego, stąd za samo rozwiązanie pod względem sensu stricto technicznym należą się brawa. Każdy, kto miał do czynienia z e-sądem lub stroną Krajowego Rejestru Sądowego zrozumie moją ulgę.

Platforma ta miała być sukcesywnie rozwijana o kolejne funkcje, a ilość portali, które współpracowałyby z Punktem Kontaktowym miała wzrosnąć. Niestety, obietnice te nie zostały wprowadzone w życie, jednak sama statystyka jest obiecująca: na 44 zgłoszenia, jakie wpłynęły w lutym 2019 r., 23 zostały rozpatrzone pozytywnie.

W lutym 2024 r. zaczęło w pełni obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065, czyli Akt o Usługach Cyfrowych (Digital Services Act, DSA). To regulacja, która fundamentalnie zmienia zasady gry w relacji użytkownik – platforma internetowa i czyni dotychczasowy Punkt Kontaktowy NASK rozwiązaniem w dużej mierze anachronicznym.

DSA nakłada na platformy takie jak Facebook, Instagram, TikTok czy X (dawniej Twitter) szereg obowiązków, które wcześniej pozostawały wyłącznie w sferze ich dobrej woli. Przede wszystkim platformy muszą teraz zapewnić użytkownikom wewnętrzny system rozpatrywania skarg od decyzji moderacyjnych, który działa bezpłatnie, terminowo i jest obsługiwany przez wykwalifikowany personel. Każda decyzja o usunięciu treści lub zablokowaniu konta musi zawierać jasne i konkretne uzasadnienie wskazujące, jaka konkretnie reguła została naruszona.

Co kluczowe, DSA wprowadza instytucję pozasądowego rozstrzygania sporów (PRS). Jeśli użytkownik nie zgadza się z decyzją wewnętrznego systemu skarg platformy, może skierować sprawę do certyfikowanego organu PRS. To ogromna zmiana w porównaniu z Punktem Kontaktowym, który jedynie przekazywał sprawę z powrotem do tego samego Facebooka. Organ PRS jest niezależny od platformy i wydaje wiążące rozstrzygnięcia.

Bardzo duże platformy internetowe (tzw. VLOP), a więc te z ponad 45 milionami aktywnych użytkowników w UE, w tym Facebook, Instagram, YouTube i TikTok, podlegają przy tym zaostrzonym wymogom: muszą przeprowadzać oceny ryzyka systemowego, publikować raporty przejrzystości dotyczące moderacji treści, a za naruszenia przepisów grożą im kary do 6% globalnego rocznego obrotu.

W praktyce oznacza to paradoksalną sytuację: DSA formalnie obowiązuje i platformy powinny stosować jego przepisy wobec polskich użytkowników, ale brak krajowej ustawy wdrażającej sprawia, że nie ma organu zdolnego do skutecznego egzekwowania tych praw. Jak trafnie podsumowała dr Iga Małobęcka-Szwast: bez krajowej ustawy akt o usługach cyfrowych to wydmuszka, niby jest, ale nie mamy możliwości, by z niego skorzystać.

Niezależnie od regulacji unijnych, Meta w 2020 r. powołała własny organ odwoławczy, Oversight Board, często porównywany do swoistego „sądu najwyższego” dla decyzji moderacyjnych na Facebooku, Instagramie i Threads. Rada składa się z kilkudziesięciu ekspertów z całego świata, w tym prawników, dziennikarzy i obrońców praw człowieka, i rozpatruje odwołania zarówno od użytkowników, jak i od samej Mety.

W ciągu pięciu lat działalności Oversight Board wydał ponad 200 opublikowanych decyzji i skierował do Mety 317 rekomendacji dotyczących polityki moderacji treści. Do jego najważniejszych rozstrzygnięć należy m.in. stwierdzenie, że Meta nadmiernie moderowała treści palestyńskie w 2021 r., co miało „negatywny wpływ na prawa człowieka w zakresie wolności wyrażania opinii”, a także dopuszczenie haseł irańskich protestujących jako wypowiedzi politycznej.

Choć Oversight Board ma ograniczoną jurysdykcję (rozpatruje niewielki ułamek sporów) i nie jest w pełni niezależny od Mety, stanowi mechanizm, którego istnienie warto znać. Każdy użytkownik Facebooka może zgłosić sprawę do Oversight Board, jeśli wyczerpał wewnętrzną ścieżkę odwoławczą platformy. Procedura jest prowadzona online i jest bezpłatna.

Sytuacja użytkownika, któremu zablokowano konto lub usunięto treści na Facebooku, wygląda dziś znacznie lepiej niż w 2020 r. Oto dostępne ścieżki, które warto wyczerpywać w kolejności: