Spadek w Polsce, gdy mieszkasz za granicą

Według jakiego prawa dziedziczysz

Twój adres nie decyduje o prawie spadkowym. Decyduje państwo, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci (art. 21 ust. 1 rozporządzenia spadkowego UE nr 650/2012), a sprawy spadkowe prowadzą co do zasady sądy tego państwa (art. 4).

Jeśli rodzic mieszkał w Polsce, dziedziczysz według prawa polskiego, a sprawa toczy się przed polskim sądem albo notariuszem, nawet gdy wszyscy spadkobiercy mieszkają w Niemczech czy w Norwegii. Rozporządzenie obejmuje spadki po osobach zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. (art. 83 ust. 1).

Sześć miesięcy na decyzję, także z zagranicy

Na przyjęcie albo odrzucenie spadku masz sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 KC). Gdy milczysz, przyjmujesz spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC), więc za długi odpowiadasz do wartości spadku (art. 1031 § 2 KC).

Oświadczenie składa się przed sądem albo notariuszem (art. 1018 § 3 KC). Z zagranicy w grę wchodzi polski konsul, który poświadcza podpis (art. 28 Prawa konsularnego), notariusz w Polsce przez pełnomocnika, a w państwach Unii poza Danią i Irlandią także sąd kraju, w którym mieszkasz (art. 13 rozporządzenia). Pełnomocnictwo do odrzucenia spadku wymaga podpisu urzędowo poświadczonego (art. 1018 § 3 KC).

Dziecko za granicą i odrzucenie spadku

Gdy odrzucasz spadek, Twoja część przechodzi na Twoje dzieci (art. 1020 i art. 931 § 2 KC) i one też muszą złożyć oświadczenie. Za małoletnich decydują rodzice, a na czynność przekraczającą zwykły zarząd potrzebują zezwolenia sądu (art. 101 § 3 KRO), z wyjątkiem opisanym w art. 101 § 4 KRO.

Który sąd wydaje zezwolenie, gdy dziecko mieszka w Niemczech albo w Holandii, rozstrzyga prawo Unii, a nie miejsce śmierci dziadka. Trybunał Sprawiedliwości UE uznał taki wniosek za sprawę z zakresu odpowiedzialności rodzicielskiej, którą prowadzą co do zasady sądy państwa, w którym dziecko ma miejsce zwykłego pobytu (wyrok z 19 kwietnia 2018 r., C-565/16).

Kto jest spadkobiercą: dokument z Polski

Bank albo sąd prowadzący księgę wieczystą uzna Cię za spadkobiercę dopiero na podstawie stwierdzenia nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 KC). Pierwsze wydaje sąd, drugie sporządza notariusz (art. 1025 § 1 KC).

Notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą dziedziczyć (art. 95b w związku z art. 95aa Prawa o notariacie). Rodzeństwo rozsiane po trzech krajach trudniej zebrać w jednym terminie u notariusza niż poprowadzić sprawę w sądzie. Konsul aktu poświadczenia dziedziczenia nie sporządzi (art. 30 Prawa konsularnego).

Żeby wykazać prawa do spadku w innym państwie Unii, na przykład przed niemieckim bankiem, służy europejskie poświadczenie spadkowe (art. 62 i 63 rozporządzenia). Działa we wszystkich państwach związanych rozporządzeniem bez osobnej procedury (art. 69 ust. 1), czyli w 25 państwach UE, bez Danii i Irlandii. W Wielkiej Brytanii i w Norwegii takiego skutku nie ma.

Od uprawomocnienia postanowienia, rejestracji aktu albo wydania europejskiego poświadczenia biegnie też sześć miesięcy na zgłoszenie spadku w urzędzie skarbowym, od którego zależy zwolnienie z podatku dla najbliższej rodziny (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Więcej w poradniku o zgłoszeniu SD-Z2.

Zachowek, gdy rodzeństwo zostało przy rodzicach

Rodzic zapisał mieszkanie siostrze, która się nim opiekowała, albo za życia przepisał je bratu. Pominiętemu dziecku należy się zachowek: połowa udziału, który dostałoby z ustawy, a dwie trzecie, gdy jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy (art. 991 § 1 KC).

Na zachowek masz pięć lat od ogłoszenia testamentu, a wobec obdarowanego pięć lat od otwarcia spadku (art. 1007 § 1 i 2 KC). Miejsce zamieszkania tego nie zmienia. Zmienia za to praktykę: rodzeństwo na miejscu zna mieszkanie i lokalny sąd, a Ty dowiadujesz się wszystkiego przez telefon.

Kwota zależy od darowizn, które dolicza się według stanu z chwili darowania i cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 KC). Darowizn sprzed ponad dziesięciu lat dla osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku się nie dolicza (art. 994 § 1 KC). Model policzysz w kalkulatorze zachowku, prawdziwe liczby sprawdzam na dokumentach.

Mieszkanie po rodzicach na odległość

Dopóki nie ma działu spadku, mieszkanie należy do spadkobierców wspólnie, a sprzedaż całości wymaga zgody wszystkich (art. 199 w związku z art. 1035 KC). Dział może nastąpić umową wszystkich spadkobierców albo orzeczeniem sądu (art. 1037 § 1 KC).

Z zagranicy podpiszesz umowę przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo do czynności w formie aktu notarialnego musi mieć tę samą formę (art. 99 § 1 KC). Umowny dział spadku z nieruchomością wymaga aktu notarialnego (art. 1037 § 2 KC), więc zwykły podpis na kartce nie wystarczy ani do działu, ani do sprzedaży.

Jedno z rodzeństwa mieszka w mieszkaniu i nie chce ani sprzedać, ani spłacić reszty? Wtedy zostaje sąd. Piszę o tym w poradniku o mieszkaniu po rodzicach i o tym, jak przeprowadzić dział spadku.

Twój własny spadek: mieszkanie w Polsce, dom za granicą

Masz mieszkanie w Polsce, a od lat mieszkasz w Niemczech. O tym, kto je po Tobie dostanie, zdecyduje co do zasady prawo niemieckie, bo liczy się Twoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci (art. 21 ust. 1 rozporządzenia).

Możesz to zmienić w testamencie, wybierając prawo państwa, którego jesteś obywatelem (art. 22 ust. 1). Wybór musi być wyraźny albo wynikać z treści testamentu (art. 22 ust. 2). Testament bez takiego wyboru zostawia sprawę prawu kraju, w którym mieszkasz. Polskie zasady pisania testamentu opisuję w poradniku o tym, jak napisać testament.

Polski sąd stosuje rozporządzenie także wtedy, gdy wskazuje ono prawo państwa spoza Unii (art. 20). Wielka Brytania i Norwegia rozporządzenia nie stosują, więc gdy masz majątek w Polsce i w jednym z tych krajów, liczą się oba porządki naraz.

Bez przyjazdu do Polski: co prowadzę zdalnie

Sprawę spadkową prowadzę jako Twój pełnomocnik, a Ty jesteś w niej na Google Meet albo przy telefonie. Piszą do mnie osoby z Niemiec, Holandii, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.

1. Konsultacja onlineGoogle Meet z wideo albo telefon, termin w kalendarzu w czasie polskim, płatność BLIK-iem, kartą albo przelewem. Dokumenty dołączasz do rezerwacji, czytam je przed rozmową.
2. Dokumenty z PolskiTestament, akt darowizny, księga wieczysta, pisma z sądu i od notariusza. Czytam je i mówię, czego brakuje.
3. Sprawa w polskim sądzieStwierdzenie nabycia spadku, zachowek, dział spadku: składam pisma i staję na rozprawach jako Twój pełnomocnik.
4. Rodzeństwo i druga stronaWezwania do zapłaty i rozmowy o podziale prowadzę w Polsce, w Twoim imieniu.
5. PełnomocnictwaMówię, które dokumenty podpiszesz u siebie, a które wymagają szczególnej formy, zanim zapłacisz za dokument, którego polski sąd albo notariusz nie przyjmie.

Gdzie Polacy za granicą tracą najwięcej

1. List z sądu na stary adres w PolsceSąd i notariusz piszą na adres, który znają. Termin na odrzucenie spadku liczy się od dnia, w którym naprawdę dowiedziałeś się o powołaniu do spadku (art. 1015 § 1 KC), a tę datę trzeba potem wykazać.
2. Poza Unią: pełnomocnik do doręczeńMieszkasz w Wielkiej Brytanii, Norwegii albo za oceanem i nie masz pełnomocnika w Polsce? Sąd każe wskazać pełnomocnika do doręczeń w Polsce, a gdy tego nie zrobisz, pisma zostają w aktach ze skutkiem doręczenia (art. 1135⁵ KPC).
3. List nadany poza UniąPismo do polskiego sądu nadane na poczcie w Polsce albo w innym państwie Unii liczy się jak złożone w sądzie w dniu nadania (art. 165 § 2 KPC). Nadane w Wielkiej Brytanii, Norwegii albo w Stanach Zjednoczonych liczy się dopiero wtedy, gdy dotrze do sądu.
4. Pełnomocnictwo w złej formieDo sprzedaży mieszkania i umownego działu z nieruchomością potrzebne jest pełnomocnictwo w formie aktu notarialnego (art. 99 § 1 KC), a do odrzucenia spadku pełnomocnictwo z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 KC).
5. Odrzucenie, które spada na dzieciOdrzucasz spadek, żeby uniknąć długów, a termin Twoich dzieci biegnie osobno. Zgodę na odrzucenie w ich imieniu wydaje co do zasady sąd kraju, w którym mieszkają.

Te pułapki wychodzą zwykle dopiero wtedy, gdy termin już minął. Dlatego terminy, formę pełnomocnictw i kolejność oświadczeń ustalam na początku, dla całej rodziny naraz.

Pytania