Drzewo dziedziczenia
i kalkulator zachowku

Polski Kodeks cywilny reguluje dziedziczenie ustawowe w art. 931-940, a zachowek w art. 991-1011. Kalkulator stosuje te przepisy do modelowej rodziny, a prawdziwa sprawa zaczyna się tam, gdzie model się kończy.

Art. 931 § 1 i § 2 KC, dziedziczenie pierwszej kolejności

Dzieci i małżonek dziedziczą po równo, ale małżonek nigdy mniej niż 1/4, a w miejsce zmarłego dziecka wchodzą wnuki. Gdy nie ma zstępnych, dziedziczą małżonek i rodzice, a rodzeństwo wchodzi w miejsce rodzica, który nie dożył otwarcia spadku. Małżonek bierze wtedy połowę spadku (art. 932-933 KC).

Jak te ułamki rozłożą się w Twojej rodzinie, zależy od tego, kto żył w chwili śmierci, kto odrzucił spadek i czy był testament. Kalkulator pokaże model, ale nie sprawdzi, czy te założenia są prawdziwe.

Zachowek, art. 991 KC

Zachowek to ochrona przed całkowitym wydziedziczeniem najbliższych członków rodziny w testamencie. Nie jest udziałem w spadku, lecz roszczeniem pieniężnym kierowanym do spadkobierców testamentowych. Płaci się go w gotówce.

Prawo do zachowku mają tylko zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Czy konkretna osoba je ma i czy należy jej 1/2, czy 2/3 udziału, zależy od stanu z chwili otwarcia spadku, a także od tego, czy nie została wydziedziczona albo uznana za niegodną.

Art. 997¹ KC, obniżenie i rozłożenie zachowku na raty

Od 22 maja 2023 r. spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych sytuacjach obniżenia kwoty (art. 997¹ KC).

Terminy i przedawnienie

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat (art. 1007 KC), ale dzień, od którego liczy się ten termin, zależy od tego, czy był testament i przeciwko komu kieruje się roszczenie. Po jego upływie sąd oddali powództwo, jeśli druga strona podniesie zarzut przedawnienia.

Czego kalkulator celowo nie pokazuje

Kalkulator daje obraz modelowy. W prawdziwej sprawie spadkowej łączy się kilka elementów, których uproszczone narzędzie nie obejmie:

• Doliczenie darowizn z art. 994 KC. Darowizny spadkodawcy dolicza się do podstawy zachowku, część z nich bez względu na to, ile lat minęło. Mieszkanie przepisane za życia na jedno z dzieci potrafi całkowicie zmienić wynik.
• Wydziedziczenie (art. 1008 KC). Działa tylko z przyczyn ustawowych wskazanych wprost w testamencie, a jego skuteczność bywa sporna.
• Niegodność dziedziczenia (art. 928 KC). Sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego, a wtedy traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
• Długi spadkowe obniżające rzeczywistą wartość udziału. Czasem do zera, a przy prostym przyjęciu spadku, gdy za długi odpowiadasz bez ograniczenia (art. 1031 § 1 KC), nawet poniżej zera.
• Spadek transgraniczny (Rozporządzenie UE 650/2012). Gdy zmarły mieszkał albo miał majątek za granicą, prawo właściwe może być inne niż polskie.
• Możliwość obniżenia zachowku przez sąd (art. 997¹ KC) w wyjątkowych przypadkach.