Jak podważyć
testament

„Niesprawiedliwy” to za mało

Polskie prawo spadkowe stoi na zasadzie swobody testowania. Spadkodawca mógł pominąć dzieci, pominąć małżonka, zapisać wszystko osobie obcej albo fundacji. Sąd nie ocenia, czy to było sprawiedliwe.

Dlatego argumenty w rodzaju „to niesprawiedliwe”, „mama nigdy by tak nie zrobiła” czy „zawsze obiecywał mi mieszkanie” same w sobie nie podważają testamentu. Testament da się obalić tylko wtedy, gdy jest dotknięty konkretną wadą: spadkodawca nie był zdolny świadomie testować, działał pod wpływem błędu lub groźby, naruszono formę albo dokument jest sfałszowany.

Poniżej: kiedy testament jest nieważny, gdzie rozstrzyga się jego ważność i ile jest na to czasu.

Kiedy testament jest nieważny

Kodeks cywilny wskazuje zamknięty zestaw sytuacji. Najczęściej w grę wchodzą cztery:

1. Brak zdolności testowania (art. 944 KC), na przykład testament osoby ubezwłasnowolnionej.
2. Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji (art. 945 § 1 pkt 1 KC), na przykład zaawansowana demencja albo wpływ silnych leków.
3. Błąd (art. 945 § 1 pkt 2 KC), gdy można przypuszczać, że bez niego spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści.
4. Groźba (art. 945 § 1 pkt 3 KC), na tyle poważna, że mogła wzbudzić obawę.

Demencja i Alzheimer: zarzut najczęstszy, ale niełatwy

Sama diagnoza demencji nie wystarcza. Sąd bada, czy w dniu sporządzenia testamentu spadkodawca był w stanie świadomie i swobodnie wyrazić wolę, a osoba z wczesną chorobą bywa w tzw. okresach jasnych w pełni sprawna. Rozstrzyga zwykle opinia biegłego psychiatry, a nie zaświadczenie lekarskie.

Wady formy, czyli testament wadliwy „technicznie”

Czasem testament upada nie z powodu stanu spadkodawcy, lecz dlatego, że nie spełnia wymogów formy. Takiej nieważności nie da się „uzdrowić”.

Każdy rodzaj testamentu ma inne wymogi: własnoręczny (art. 949 KC), notarialny (art. 950 KC), allograficzny (art. 951 KC) i szczególne (art. 952-955 KC). Nie każde uchybienie przekreśla testament, na przykład brak daty unieważnia go tylko w określonych sytuacjach (art. 949 § 2 KC). Notarialny najtrudniej podważyć formalnie, a przy testamentach szczególnych wymogów, więc i możliwych uchybień, jest najwięcej.

Wadę formy często widać „na pierwszy rzut oka”, ale to, czy rzeczywiście przekreśla testament, rozstrzyga dopiero sąd.

Fałszerstwo: testament, który nie pochodzi od zmarłego

To kwestia odrębna od nieważności. Sfałszowany testament w ogóle nie jest dokumentem spadkodawcy, bo został podrobiony lub przerobiony (a to także przestępstwo z art. 270 KK). O autentyczności rozstrzyga zwykle opinia biegłego grafologa, który bada oryginał dokumentu, nie kopię.

Podważenie testamentu bez osobnego pozwu

To zaskakuje większość osób: w polskim prawie nie istnieje osobny „pozew o unieważnienie testamentu”. Nieważność bada sąd jako przesłankę w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, a jeśli uzna testament za nieważny, stwierdza nabycie spadku na podstawie ustawy albo wcześniejszego ważnego testamentu.

Wynik zależy od tego, czy zarzut nieważności zostanie w tej sprawie podniesiony i poparty dowodami, zanim sąd wyda postanowienie.

Terminy: ile masz czasu

Na nieważność z wad oświadczenia woli (brak świadomości, błąd, groźba) nie można się powołać po 3 latach od dnia, w którym zainteresowany dowiedział się o przyczynie nieważności, i w każdym razie po 10 latach od otwarcia spadku (art. 945 § 2 KC).

Moment, od którego liczy się pierwszy termin, bywa sporny: może nim być dzień, w którym dowiedziałeś się o stanie zdrowia spadkodawcy, a niekoniecznie dopiero wgląd w dokumentację medyczną. To terminy zawite. Sąd pilnuje ich z urzędu, a po upływie nie da się ich przywrócić.

Dowody, od których zależy wynik

Podważenie testamentu wygrywa się dowodami, nie emocjami. Przy zarzucie braku świadomości rozstrzyga zwykle opinia biegłego psychiatry, a jest ona tak mocna, jak dokumentacja medyczna, na której się opiera. Przy fałszerstwie decyduje biegły grafolog.

Wynik zależy więc od tego, co da się jeszcze odtworzyć o stanie spadkodawcy w dniu sporządzenia testamentu. Dokumentacja i pamięć świadków z czasem się rozpraszają.

Podważenie czy zachowek?

To najczęściej mylone pojęcia, a wybór drogi przesądza o wszystkim. Podważenie zmierza do tego, by testament w ogóle nie obowiązywał, a zachowek (art. 991 KC) zakłada, że testament jest ważny, i daje roszczenie pieniężne wobec spadkobiercy.

Która droga jest właściwa, zależy od tego, czy testament ma wadę, którą da się udowodnić. Obie drogi mają inne terminy i inny tryb, a czas stracony na jednej biegnie też dla drugiej. To, co dostałbyś z ustawy, gdyby testament upadł, pokaże kalkulator dziedziczenia.

Czy masz podstawę do podważenia?

Zaznacz, co pasuje do Twojej sytuacji. To poglądowy drogowskaz, nie ocena prawna. Pokaże jednak, czy w ogóle jest o czym rozmawiać.

Pytania