Umieszczenie w DPS bez zgody: co może rodzina

Bez zgody tylko przez sąd

Do domu pomocy społecznej kieruje się po uzyskaniu zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego (art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej). Wyjątki przewiduje ustawa o ochronie zdrowia psychicznego i wszystkie przechodzą przez sąd opiekuńczy, czyli sąd rodzinny (art. 568 k.p.c.).

Kto decyduje w Twojej sprawie, zależy od tego, czy rodzic jest zdolny do wyrażenia zgody, czy ma przedstawiciela ustawowego albo opiekuna i czy brak opieki zagraża jego życiu. Każdy z tych wariantów prowadzi do sądu inną drogą i z innym wnioskodawcą, a wniosek złożony przez niewłaściwą osobę potrafi podważyć całe postępowanie.

Kiedy sąd może orzec

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego obejmuje osobę, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego (art. 38 ust. 1).

Przy wniosku z art. 39 ust. 1, gdy nie zgadza się ani chory, ani jego przedstawiciel ustawowy, dochodzi warunek, że brak opieki zagraża życiu tej osoby. Sam wiek, niepełnosprawność ruchowa albo trudny charakter nie wystarczą, a przed orzeczeniem sąd musi uzyskać opinię lekarza psychiatry (art. 46 ust. 2 i 3).

Sąd Najwyższy podkreśla, że przepisy o przymusowym umieszczeniu w DPS „podlegają wykładni ścisłej, a nawet restrykcyjnej”, a celem ustawy jest pomoc choremu, „a nie ochrona innych przed ich uciążliwym zachowaniem” (postanowienie z 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/10). Wynik zależy więc od tego, co da się wykazać o codziennym funkcjonowaniu chorego i o tym, czy opieki nie zapewni rodzina albo usługi opiekuńcze.

Rola rodziny i jej granice

W najtrudniejszym przypadku, gdy nie zgadza się nikt, wniosek do sądu składa organ do spraw pomocy społecznej (art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego), a wobec pacjenta szpitala psychiatrycznego także kierownik szpitala (art. 39 ust. 2). Ośrodek pomocy społecznej, centrum usług społecznych albo DPS mają też obowiązek zawiadomić sąd, gdy osoba bezwzględnie wymagająca pomocy nie zgadza się na DPS, a gdy nie ma przedstawiciela ustawowego ani opiekuna, prokuratora (art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej).

Rodzina sama tego wniosku nie złoży. Jej pismo do ośrodka zostawia ślad, na który można się potem powołać, ale sąd i tak zbada przesłanki wąsko, więc wszystko zależy od dokumentacji stanu chorego. Ubezwłasnowolnienie to osobna sprawa przed sądem okręgowym (art. 544 i 545 k.p.c.), a po nim opiekun potrzebuje jeszcze zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 38 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego), więc ta droga prowadzi przez dwa sądy.

Jak wygląda sprawa w sądzie

Rozprawa ma się odbyć nie później niż w 14 dni od wpływu wniosku (art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego), a przed orzeczeniem sąd musi uzyskać opinię psychiatry. Choremu sąd ustanawia adwokata lub radcę prawnego z urzędu, który reprezentuje chorego, a nie rodzinę (art. 48 ust. 2).

Postanowienie sądu nie kończy sprawy administracyjnej. Decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję o opłacie mieszkańca wydaje gmina (art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej), a przy braku miejsc osobę wpisuje się na listę oczekujących (art. 59 ust. 3).

Błędy formalne wychodzą na końcu. Sąd Najwyższy uchylił postanowienie, bo osoby, której dotyczył wniosek, nie potraktowano jak uczestniczki postępowania, a jako możliwą dodatkową przyczynę nieważności wskazał to, że wniosek złożyła pracownica ośrodka, a nie jego kierownik (postanowienie z 19 listopada 2015 r., IV CSK 379/15).

Po przyjęciu: opłaty i zmiana orzeczenia

Za pobyt płaci mieszkaniec do 70% dochodu, potem małżonek i zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina (art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej). To, że rodzina sama doprowadziła do umieszczenia, nie zamyka drogi do zwolnienia z opłaty (art. 64 i 64a).

Orzeczenie nie jest na zawsze. Jego zmiany może żądać między innymi mieszkaniec, jego małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo i kierownik DPS (art. 41 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego), a stan zdrowia psychicznego mieszkańca bada się co najmniej raz na 6 miesięcy (art. 38 ust. 5).

Opłaty za pobyt i zwolnienia opisuję w poradnikach o opłatach za DPS i o zwolnieniu z opłaty.

Pytania