Umieszczenie w DPS bez zgody: co może rodzina

Bez zgody tylko przez sąd

Do domu pomocy społecznej kieruje się po uzyskaniu zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego (art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej). Wyjątki przewiduje ustawa o ochronie zdrowia psychicznego i wszystkie przechodzą przez sąd opiekuńczy, czyli sąd rodzinny (art. 568 k.p.c.).

Kiedy sąd może orzec

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego obejmuje osobę, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego (art. 38 ust. 1).

1. Choroba psychiczna lub upośledzenie umysłoweSam wiek, niepełnosprawność ruchowa albo trudny charakter nie wystarczą. Sąd przed orzeczeniem musi uzyskać opinię jednego lub kilku lekarzy psychiatrów (art. 46 ust. 2 i 3).
2. Niezdolność do zaspokajania podstawowych potrzebChodzi o jedzenie, higienę, leki, bezpieczeństwo w mieszkaniu. Pomaga dokumentacja: wypisy ze szpitala, notatki pielęgniarki środowiskowej, interwencje Policji i pogotowia.
3. Brak możliwości korzystania z opieki innych osóbSąd bada, czy opieki nie zapewni rodzina albo usługi opiekuńcze. Opisz, dlaczego rodzina nie jest w stanie jej sprawować i jakiej pomocy z ośrodka pomocy społecznej chory odmówił.
4. Zagrożenie życiaPrzy wniosku z art. 39 ust. 1, gdy nie zgadza się ani chory, ani jego przedstawiciel ustawowy, dochodzi warunek, że brak opieki zagraża życiu tej osoby.

Sąd Najwyższy podkreśla, że przepisy o przymusowym umieszczeniu w DPS „podlegają wykładni ścisłej, a nawet restrykcyjnej”, a celem ustawy jest pomoc choremu, „a nie ochrona innych przed ich uciążliwym zachowaniem” (postanowienie z 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/10). Nie wystarczy, że umieszczenie w DPS byłoby dla chorego „pożądane i korzystne” (postanowienie z 19 listopada 2015 r., IV CSK 379/15). „Nie istnieje prymat opieki zinstytucjonalizowanej”, więc sąd sprawdza, czy opieki nie zapewni rodzina (postanowienie z 14 czerwca 2005 r., V CK 746/04). Dla porównania: Sąd Okręgowy w Nowym Sączu utrzymał umieszczenie kobiety z zespołem otępiennym, która nie mogła liczyć na pomoc rodziny (postanowienie z 13 marca 2014 r., III Ca 18/14), a Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił wniosek wobec kobiety, która w zaniedbanym domu sama robiła zakupy, gotowała i załatwiała sprawy urzędowe (postanowienie z 25 listopada 2015 r., III Ca 1228/15).

Co może zrobić rodzina

1. Pismo do ośrodka pomocy społecznejOpisz stan chorego, odmowę zgody i zagrożenia, dołącz dokumentację medyczną i wnieś o wystąpienie do sądu opiekuńczego z wnioskiem z art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Pismo zostawia ślad, na który można się potem powołać.
2. Obowiązek zawiadomienia sąduGdy osoba bezwzględnie wymagająca pomocy albo jej przedstawiciel ustawowy nie zgadzają się na DPS albo cofną zgodę po umieszczeniu, ośrodek pomocy społecznej, centrum usług społecznych albo DPS muszą zawiadomić o tym sąd, a gdy osoba nie ma przedstawiciela ustawowego ani opiekuna, prokuratora (art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej).
3. Szpital psychiatrycznyJeśli chory jest w szpitalu psychiatrycznym i nie wymaga dalszego leczenia, a potrzebuje stałej opieki, wniosek może złożyć kierownik szpitala (art. 39 ust. 2). Przed wypisem opisz lekarzowi prowadzącemu sytuację w domu.
4. UbezwłasnowolnienieMałżonek, krewni w linii prostej i rodzeństwo mogą złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie do sądu okręgowego miejsca zamieszkania chorego (art. 544 i 545 k.p.c.). Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym opiekun wyraża zgodę na DPS po zezwoleniu sądu opiekuńczego (art. 38 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Jak wygląda sprawa w sądzie

Postanowienie sądu nie kończy sprawy administracyjnej. Decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję o opłacie mieszkańca wydaje gmina właściwa dla tej osoby w dniu kierowania (art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej), a przy braku miejsc osobę wpisuje się na listę oczekujących (art. 59 ust. 3). Do czasu przyjęcia organ do spraw pomocy społecznej powinien zapewnić choremu niezbędną pomoc (art. 46 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Sąd Najwyższy uchylił postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, bo wniosek złożyła pracownica ośrodka, a nie jego kierownik, i nikt nie sprawdził, czy upoważnienie w ogóle mogło być skutecznie udzielone. W tym samym postanowieniu wskazał, że zasadą powinno być wezwanie biegłego psychiatry na rozprawę (postanowienie z 19 listopada 2015 r., IV CSK 379/15).

Po przyjęciu: opłaty i zmiana orzeczenia

1. Opłata za pobytPłaci mieszkaniec do 70% dochodu, potem małżonek i zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina (art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej). Rodzina, która sama doprowadziła do umieszczenia, nadal może wnioskować o zwolnienie z opłaty (art. 64 i 64a).
2. Zmiana orzeczeniaWniosek o zmianę orzeczenia mogą złożyć mieszkaniec, przedstawiciel ustawowy, małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, faktyczny opiekun i kierownik DPS (art. 41 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).
3. Badania kontrolneStan zdrowia psychicznego mieszkańca bada się co najmniej raz na 6 miesięcy (art. 38 ust. 5).
4. Wyjścia z DPSDyrektor DPS może ograniczyć samodzielne opuszczanie domu przez mieszkańca z zaburzeniami psychicznymi na podstawie zaświadczenia lekarza, na najwyżej 6 miesięcy. Mieszkaniec i rodzina mogą wnieść o uchylenie ograniczenia do sądu opiekuńczego, który przeprowadza rozprawę w 14 dni (art. 55 ust. 2b-2h ustawy o pomocy społecznej).

Opłaty za pobyt i zwolnienia opisuję w poradnikach o opłatach za DPS i o zwolnieniu z opłaty.

Pytania