Zaległości za DPS: upomnienie, egzekucja, raty

Skąd się biorą zaległości za DPS

Zaległość powstaje, gdy ktoś nie płaci opłaty ustalonej w umowie z MOPS albo w decyzji. Wtedy opłatę zastępczo wnosi gmina, a jej wydatki podlegają ściągnięciu w egzekucji administracyjnej (art. 61 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej). Wysokość należności i termin zwrotu ustala się decyzją (art. 104 ust. 3, stosowany odpowiednio na podstawie art. 61 ust. 3).

Gmina nie pozwie Cię o te kwoty w sądzie cywilnym. Sąd Najwyższy uznał, że droga sądowa w sprawie o zwrot opłat wniesionych zastępczo przez gminę za małżonka, zstępnych i wstępnych jest niedopuszczalna (uchwała z 29 października 2009 r., III CZP 77/09). Należność ustala się decyzją i ściąga w egzekucji administracyjnej. Tam nie podważysz już ostatecznej decyzji: „Weryfikacja decyzji ostatecznych w postępowaniu egzekucyjnym jest niedopuszczalna”, a złożony i nierozpoznany wniosek o zwolnienie z opłaty egzekucji nie wstrzymuje (wyrok NSA z 31 stycznia 2025 r., III FSK 1158/24).

Raty, odroczenie i odstąpienie od żądania

W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie albo niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, organ, który wydał decyzję, może odstąpić od żądania zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty (art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej).

1. Kto składa wniosekOsoba zainteresowana albo pracownik socjalny (art. 104 ust. 4). Wniosek kieruje się do organu, który wydał decyzję w sprawie należności.
2. Co opisaćDochody i wydatki całej rodziny, choroby, bezrobocie, inne opłaty za pobyt członków rodziny w placówkach, kredyty, zdarzenia losowe. Organ ocenia, czy żądanie jest nadmiernym obciążeniem, więc liczą się dokumenty, a nie ogólne stwierdzenia.
3. Czego się spodziewaćTo uznanie administracyjne: organ może, ale nie musi. Odmowę można zaskarżyć, a sąd administracyjny bada, czy organ wyjaśnił sytuację i uzasadnił rozstrzygnięcie. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że to decyzja uznaniowa, ograniczona do przypadków szczególnie uzasadnionych, a organ musi starannie porównać Twoje dochody i wydatki. Ciężka choroba czy trudna sytuacja materialna same w sobie jeszcze nie wystarczają (wyroki z 14 listopada 2025 r., I OSK 2168/24, i z 17 lipca 2025 r., I OSK 1784/23). WSA w Gliwicach uchylił z kolei odmowę rozłożenia na raty: „Skoro skarżący chce spłacić należność publicznoprawną i dysponuje stałymi dochodami, należy mu to umożliwić” (wyrok z 24 czerwca 2026 r., II SA/Gl 290/26).
4. Raty a przedawnienieOdroczenie albo rozłożenie na raty przerywa bieg przedawnienia. Po przerwie biegnie ono na nowo od dnia następującego po terminie spłaty odroczonej należności albo ostatniej raty (art. 104 ust. 6).

Upomnienie, zajęcie i zarzut

1. UpomnienieWierzyciel po upływie terminu płatności wysyła upomnienie z wezwaniem do zapłaty i zagrożeniem egzekucją. Egzekucję można wszcząć dopiero po upływie 7 dni od jego doręczenia (art. 15 § 1 u.p.e.a.). Koszty upomnienia obciążają zobowiązanego (art. 15 § 2).
2. Organ egzekucyjnyCo do zasady naczelnik urzędu skarbowego, a w gminach o statusie miasta wymienionych w odrębnych przepisach także organ gminy, bez egzekucji z nieruchomości (art. 19 § 1 i 2 u.p.e.a.).
3. Zarzut w egzekucjiWnosisz go do wierzyciela za pośrednictwem organu egzekucyjnego. Podstawą może być nieistnienie obowiązku, błędne jego określenie, błąd co do osoby, brak doręczenia upomnienia, wygaśnięcie obowiązku albo brak wymagalności z powodu odroczenia lub rat (art. 33 § 1 i 2 u.p.e.a.).
4. RozstrzygnięcieWierzyciel wydaje postanowienie, a na nie przysługuje zażalenie (art. 34 § 2 i 3 u.p.e.a.). Po uwzględnieniu zarzutu organ umarza albo zawiesza egzekucję (art. 34 § 4).
5. KosztyOpłata manipulacyjna 40 zł, a po wszczęciu egzekucji 100 zł, i opłata egzekucyjna 10% wyegzekwowanej kwoty, najwyżej 40 000 zł (art. 64 § 1 i 4 u.p.e.a.). Przy zapłacie po wszczęciu egzekucji opłata wynosi 5%, najwyżej 20 000 zł (art. 64 § 5).

Kiedy dług się przedawnia

Przy przedawnieniu liczy się data ostateczności decyzji, a nie data pobytu w DPS ani data upomnienia. Dlatego przed zapłatą albo podpisaniem wniosku o raty sprawdź, kiedy decyzja stała się ostateczna. Naczelny Sąd Administracyjny: „Aby zatem termin przedawnienia mógł rozpocząć bieg, konieczne jest ustalenie należności podlegającej przedawnieniu w decyzji ostatecznej” (wyrok z 5 października 2022 r., I OSK 2339/21). Przy opłatach wniesionych zastępczo przez gminę termin biegnie od ostateczności decyzji o zwrocie, dlatego w 2023 r. gmina skutecznie zażądała zwrotu za lata 2017-2020 (wyrok NSA z 14 listopada 2025 r., I OSK 2168/24).

Pułapki przy zaległościach za DPS

1. Wniosek o raty bez sprawdzenia przedawnieniaRozłożenie na raty przerywa bieg przedawnienia (art. 104 ust. 6). Jeśli należność była bliska przedawnienia, wniosek o raty ją ratuje.
2. Ignorowanie upomnieniaPo upływie 7 dni od jego doręczenia wierzyciel może wszcząć egzekucję (art. 15 § 1 u.p.e.a.), a z egzekucją rosną koszty.
3. Zapłata przed zarzutemZarzut wnosi się najpóźniej do dnia zapłaty całej należności z odsetkami i kosztami, a gdy należność ściągnięto w egzekucji, w ciągu 30 dni od jej wyegzekwowania (art. 33 § 5 u.p.e.a.). Kto najpierw płaci całość, zamyka sobie tę drogę.

Przy zaległościach za DPS zwykle składa się kilka pism naraz: zarzut, wniosek o raty albo odstąpienie i wniosek o zwolnienie na przyszłość. Kolejność zależy od tego, na jakim etapie jest sprawa.

Pytania